(TAP) - Mỗi dịp xuân về, bánh chưng lại hiện diện trang trọng trên bàn thờ gia tiên, trở thành biểu tượng không thể thiếu của Tết cổ truyền. Không chỉ là món ăn, bánh chưng còn hàm chứa câu chuyện văn hóa, lịch sử và ký ức gia đình người Việt qua nhiều thế hệ.
Lang Liêu - hoàng tử thứ mười tám của Vua Hùng thứ sáu, đã sáng tạo nên hai loại bánh từ lúa gạo để dâng cúng tổ tiên. Nguồn: pasgo.vn
Bánh chưng xuất hiện từ truyền thuyết Lang Liêu, gắn với thời đại Hùng Vương. Theo sử liệu dân gian trong các tài liệu văn hóa và sách giáo khoa, Lang Liêu - hoàng tử thứ mười tám của Vua Hùng thứ sáu, đã sáng tạo nên hai loại bánh từ lúa gạo để dâng cúng tổ tiên. Bánh chưng hình vuông đại diện cho Đất, phần nhân thể hiện sự đủ đầy, còn bánh dày hình tròn tượng trưng cho Trời. Trải qua nhiều thế hệ, bánh chưng vẫn giữ vai trò quan trọng trong dịp Tết Nguyên Đán.
Nguyên liệu gói bánh chưng. Nguồn: Pucktpr (Pinterest)
Bánh chưng sử dụng các nguyên liệu mộc mạc như gạo nếp, đậu xanh, thịt lợn, lá dong hoặc lá chuối, kết hợp cùng quy trình chế biến tỉ mỉ, tạo nên hương vị truyền thống khó thay thế. Gạo nếp thường được lựa chọn kỹ, ưu tiên nếp cái hoa vàng hạt tròn, thơm tự nhiên, sau đó ngâm 10-12 tiếng mới đạt độ mềm cần thiết. Đậu xanh tách vỏ, đãi sạch rồi hấp chín, giã nhuyễn tạo độ bùi. Phần nhân sử dụng thịt ba chỉ cắt miếng dày, ướp tiêu, hành và gia vị vừa phải nhằm cân bằng vị béo. Lá dong hoặc lá chuối rửa sạch, lau khô nhằm giữ màu xanh, còn lạt tre giúp cố định hình dáng vuông vức của bánh.
Công đoạn gói, luộc bánh đòi hỏi sự cẩn trọng lẫn kinh nghiệm. Trước hết, xếp lá theo thứ tự, tiếp đó đổ nếp, cho nhân vào giữa rồi gói chặt tay. Bánh luộc liên tục từ 10 đến 15 tiếng, tùy kích thước, nhằm giúp hạt nếp chín đều và hòa quyện cùng nhân bên trong. Khi vớt ra, bánh thường được ép nhẹ trên mặt phẳng để thoát nước, giữ kết cấu chắc và dẻo. Chính công đoạn làm và quá trình nấu kéo dài bên bếp lửa, mỗi người mỗi việc cùng thực hiện, đã tạo nên không khí sum vầy đặc trưng của ngày Tết Việt.
Ý nghĩa văn hóa của bánh chưng vượt xa giá trị ẩm thực. Nguồn: pasgo.vn
Ý nghĩa văn hóa bánh chưng vượt xa giá trị ẩm thực. Chiếc bánh xanh màu lá biểu trưng cho sự tri ân trời đất, thần linh, đồng thời gửi gắm lòng hiếu kính tới ông bà tổ tiên. Trong nhịp sống hiện đại, nhiều người phải xa quê dịp cuối năm, khoảnh khắc quây quần gói bánh càng trở nên hiếm hoi và đáng trân trọng. Các bài nghiên cứu văn hóa ẩm thực Việt Nam cũng nhận định rằng bánh chưng đóng vai trò “ký ức ăn được” của Tết.
Bên cạnh việc thưởng thức bánh theo cách truyền thống, bánh chưng còn được biến tấu thành nhiều cách ăn quen thuộc như chiên giòn, ăn kèm dưa hành hoặc nước mắm. Dù ở hình thức nào, bánh chưng vẫn giữ nguyên giá trị biểu tượng, trở thành sợi dây nối liền quá khứ với hiện tại mỗi độ xuân về.
Anh Nhi